۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ – دانشکده پزشکی دانشگاه هنگ کنگ، نخستین و بزرگ‌ترین مطالعه همبستگی ژنتیکی جهان را درباره سن تشخیص دیابت نوع ۲ در یک جمعیت چینی انجام داده است. این مطالعه، سه ناحیه ژنتیکی مرتبط با شروع زودرس بیماری، نقص در عملکرد سلول‌های بتا (مسئول تولید انسولین) و کنترل ضعیف‌تر قند خون را شناسایی کرده است.

بر اساس این نشانگرهای ژنتیکی متمایز، این تیم چندرشته‌ای، یک ابزار نوآورانه به نام «امتیاز خطر ژنتیکی سنِ تشخیصِ دیابت (ADD-GRS) » را ابداع کرده است که قادر به شناسایی زودهنگام و کم‌هزینه افراد چینی پرخطر است و مسیر را برای پیشگیری دقیق‌تر و مداخلات شخصی‌سازی‌شده هموار می‌کند. یافته‌های این پژوهش در مجله Genome Medicine منتشر شده است.

دیابت یک نفر از هر نه بزرگسال در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در سال ۲۰۲۵، دهمین عامل اصلی مرگ‌ومیر در هنگ کنگ بوده است. دیابت نوع ۲، رایج‌ترین نوع دیابت، زمانی رخ می‌دهد که بدن نمی‌تواند انسولین را به‌طور مؤثر تولید یا استفاده کند و این امر منجر به بالا رفتن قند خون می‌شود. انسولین، تنها هورمونی که سطح قند خون را کاهش می‌دهد، منحصراً توسط سلول‌های بتا در پانکراس تولید و ترشح می‌شود.

در آسیا، دیابت با شروع در سنین پایین (تشخیص قبل از ۴۰ سالگی)، یک مورد از هر پنج مورد دیابت نوع ۲ را شامل می‌شود که این میزان دو برابر جمعیت‌های اروپایی است. در مقایسه با دیابتی که در سنین بالاتر شروع می‌شود، این نوع دیابت با کاهش سریع‌تر عملکرد سلول‌های بتا و مواجهه طولانی‌تر با قند خون بالا همراه است. این وضعیت مزمن، رگ‌های خونی و چندین عضو بدن را تخریب کرده و خطر مرگ زودرس را در مقایسه با همسالان بدون دیابت، چهار تا نه برابر افزایش می‌دهد. دیابت از تعاملات پیچیده میان عوامل ژنتیکی، دوره زندگی و عوامل محیطی نشأت می‌گیرد؛ با این حال، اکثر مطالعات ژنتیکی جهانی در طول تاریخ بر جمعیت‌های مسن‌تر با تبار اروپایی تمرکز داشته‌اند.

پردازش یک اپیدمی سلامت در آسیا با کشف جایگاه‌های خطر ژنتیکی

این تیم تحقیقاتی به رهبری پروفسور جولیانا چن چانگور، مدیر موسسه دیابت و چاقی هنگ کنگ، با رمزگشایی از معماری ژنتیکی دیابت با شروع در سنین پایین در جمعیت‌های چینی، به شکاف بزرگ در مراقبت‌های بهداشتی پاسخ داده است.

این تیم با استفاده از داده‌های ژنتیکی بیش از ۲۲,۰۰۰ فرد چینی در هنگ کنگ که دچار دیابت با شروع زودرس یا دیررس بودند، یک مطالعه همبستگی گسترده در سطح کل ژنوم (GWAS) انجام داد تا واریانت‌های ژنتیکی مرتبط با سن پایین‌تر در تشخیص دیابت و ویژگی‌های مرتبط را شناسایی کند.

پژوهشگران سه ناحیه ژنتیکی شامل KCNQ1، PAX4 و CDKAL1 را شناسایی کردند که با دیابت با شروع در سنین پایین در جمعیت‌های چینی مرتبط هستند. در هر یک از این نواحی، محققان یک واریانت ژنتیکی مستقل را شناسایی کردند که به‌طور مشخص با این بیماری در ارتباط است. مشخص شد که این سه واریانت در جمعیت هدف رایج هستند (با فراوانی بین ۱۹٪ تا ۷۰٪) و هر یک می‌تواند مسئول حدود ۴.۶٪ تا ۱۴.۲٪ از موارد دیابت با شروع در سنین پایین باشد.

دکتر فان باوکوی (Fan Baoqi)، تحلیلگر داده‌های این مطالعه، توضیح داد: «این کدهای  DNAنسبتاً رایج، در حضور سایر عوامل خطر مانند سیگار کشیدن، چاقی و استرس‌های روانی، شانس فرد برای ابتلا به دیابت در سنین پایین را افزایش می‌دهند.»

او افزود: «اگرچه نمی‌توانیم کدهای  DNAفرد را تغییر دهیم، اما شناسایی این افراد پرخطر برای مداخلات هدفمند بر روی عوامل قابل تغییر (مانند وزن بدن)، پیامدهای بسیار مهمی برای سلامت عمومی خواهد داشت. برای کسانی که قبلاً به دیابت در سنین پایین مبتلا شده‌اند، وجود این واریانت‌ها نشان‌دهنده نقص در عملکرد سلول‌های بتا است که مستلزم درمان‌های شدیدتر برای بهبود کنترل قند خون و محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب‌های زودرس به اعضای بدن است.»

کشف مسیرهای خطر متمایز مرتبط با اختلال عملکرد سلول بتا

واریانت‌های اصلی شناسایی‌شده در این مطالعه، تفاوت‌های قومیتی در فراوانی را نشان دادند و نقش کلیدی اختلال عملکرد سلول بتا را در بیماران چینی تأیید کردند. یافته‌های کلیدی این مقاله به شرح زیر است:

·  فراوانی مختص به آسیایی‌ها:واریانت اصلی در نزدیکی ژن  CDKAL1در آسیایی‌ها بیش از دو برابر رایج‌تر از اروپایی‌ها است، در حالی که واریانت اختصاصی آسیایی PAX4 و واریانت خطر رایج  KCNQ1نشانگرهای ژنتیکی کلیدی دیابت با شروع در سنین پایین در جمعیت‌های چینی هستند.

·  خطر‌های ژنتیکی ثبت‌نشده:واریانت‌های PAX4 و  KCNQ1خطر‌هایی را ایجاد می‌کنند که توسط مدل‌های خطر ژنتیکی اروپایی یا هندی‌های جنوبی برای سن تشخیص دیابت پوشش داده نمی‌شوند. در کوهورت دیابت، واریانت اصلی  PAX4با کنترل ضعیف‌تر قند خون و کاهش تولید انسولین مرتبط است.

·  ارتباط با اختلال عملکرد سلول بتا:در مقایسه با جمعیت‌های پاکستانی و بنگلادشی مقیم بریتانیا (که در آن‌ها دیابت زودرس با کمبود انسولین و ناهنجاری‌های ذخیره‌سازی چربی مرتبط است)، این بیماری در میان چینی‌ها پیوند قوی‌تری با واریانت‌های ژنتیکی مؤثر بر سلول‌های بتا دارد.

پروفسور رونالد ما چینگ-وان، سرپرست بخش غدد و دیابت در دانشگاه هنگ کنگ، گفت: «طی سه دهه گذشته، پژوهشگران ما از پیشگامان مشارکت آسیایی در تحقیقات ژنتیکی دیابت جهان بوده‌اند و عوامل خطر ژنتیکی مرتبط با آسیایی‌ها را شناسایی کرده‌اند. در این تحلیل، ما همچنین یک واریانت احتمالی مرتبط با تشخیص دیابت در سن پایین را یافتیم که با بیماری کلیوی در بیماران اروپایی مبتلا به دیابت نوع ۱ نیز مرتبط است. تحقیقات بیشتر برای بررسی مسیرهای خطر مشترک مورد نیاز است تا توضیح دهد چرا آسیایی‌ها تمایل بالایی به ابتلا به دیابت زودرس و بیماری کلیوی دارند؛ بیماری هایی که نگرانی‌های فزاینده‌ای در سلامت جهانی هستند.»

ابزاری مقیاس‌پذیر و مقرون‌به‌صرفه برای تشخیص و مداخله زودهنگام و دقیق‌تر

با تکیه بر این یافته‌ها، تیم تحقیقاتی دانشگاه هنگ کنگ ابزار  ADD-GRSرا توسعه داده است. امتیاز بالای  ADD-GRSبا کنترل ضعیف‌تر قند خون، تولید کمتر انسولین و سن پایین‌تر در زمان تشخیص مرتبط است. افرادی که امتیاز  GRSآن‌ها در بالاترین ۵ تا ۲۰ درصد قرار دارد، ممکن است شش تا دوازده ماه زودتر از میانگین، به دیابت مبتلا شوند؛ ضمن اینکه سایر عوامل خطر ژنتیکی و غیرژنتیکی نیز می‌توانند به بروز بیماری در سنین حتی پایین‌تر منجر شوند.

مقیاس  ADD-GRSمی‌تواند یک ابزار کم‌هزینه و دقیق‌تر برای غربالگری خطر ژنتیکی در افراد آسیایی ارائه دهد. برخلاف امتیازات خطر ژنتیکی پیچیده و مقیاس بزرگ که از جمعیت‌های چندتباری با هزاران مارکر ژنتیکی توسعه یافته‌اند،  ADD-GRSبر اساس سه مارکر ژنتیکی کلیدیِ مرتبط با جمعیت چینی ساخته شده است و تست ژنتیک و دسته‌بندی خطر را نسبت به تست‌های کل ژنوم مقرون‌به‌صرفه‌تر می‌کند.

کاربرد ADD-GRS می‌تواند با شناسایی افراد جوان پرخطر برای انجام زودهنگام و اولویت‌دار تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) - که استاندارد طلایی تشخیص دیابت و پیش‌دیابت است - تشخیص و پیشگیری زودهنگام را ممکن سازد.

پروفسور آندریا لوک آن-یان، استاد دانشگاه هنگ کنگ، گفت: «مدل‌سازی ما نشان داد فردی که در ۳۳ سالگی به دیابت مبتلا می‌شود، ممکن است تا سن ۷۰ سالگی حدود ۱۰۰ روز بستری در بیمارستان را تجربه کند. حتی با کنترل بهینه عوامل خطر کاردیومتابولیک مانند فشار خون، کلسترول، قند خون و وزن بدن، خطر بستری شدن تنها حدود ۳۰ درصد کاهش می‌یابد. در مقابل، به تأخیر انداختن شروع دیابت تا سن ۵۰ تا ۶۰ سالگی پتانسیل آن را دارد که بار بستری‌های مکرر را به طور قابل توجهی کاهش دهد.»

پروفسور چان، افزود: «دیابت مانند یک تفنگ پر است که تنها با کشیده شدن ماشه عوامل خطر، شلیک می‌کند. هر فرد دارای یک پروفایل خطر منحصر‌به‌فرد است که توسط ترکیب پیچیده‌ای از عوامل ژنتیکی و سبک زندگی شکل می‌گیرد؛ در این میان سابقه خانوادگی، سن و چاقی از مهم‌ترین عوامل مشارکت‌کننده هستند. در نتیجه، هر فرد آستانۀ منحصر‌به‌فردی برای ابتلا به دیابت دارد که زمان بروز بیماری را تعیین می‌کند. با ترکیب واریانت‌های ژنتیکی با سایر عوامل خطر، می‌توانیم امتیازات خطر شخصی‌سازی‌شده‌ای ایجاد کنیم تا افرادی را که بیش از همه مستعد ابتلا به دیابت زودرس هستند با دقت بهتری شناسایی کنیم. این امر به ما امکان می‌دهد تست‌های هدفمند، پایش منظم و مداخله زودتر را ارائه دهیم و به جوانان توانمندی ببخشیم تا تصمیمات آگاهانه‌ای گرفته و زندگی طولانی‌تر و سالم‌تری داشته باشند.»

منبع:

https://medicalxpress.com/news/2026-11-world-genetic-markers-young-onset.html